Skąd naprawdę pochodzą Żydzi.
Największa tajemica Biblii.

Jaki wpływ miał faraon Echnaton na powstanie judaizmu?

Na przykładzie pierwszych dwóch rozdziałów Mojżesza i monoteizmu Freuda, można stwierdzić że wczesny judaizm był w zasadzie pochodną religii kultywowanej przez Echnatona. Analizując tematykę szerzej, można dojść do wniosku, że stnieją rzeczywiście niezwykłe podobieństwa między tymi dwoma religiami:
- Egipcjanin Echnaton jest prawdopodobnie pierwszym monoteistą w historii; Judaizm jest pierwszą zorganizowaną religią monoteistyczną, a jej powstanie wiąże się z wyjściem z Egiptu;
- Echnaton nazywa swojego boga Atonem ; jedno z imion używanych w judaizmie to Adon lub Adonai.
- Słowo Mojżesz oznacza „syn” w języku egipskim, na przykład w Ra- mses lub Tut- mos ; Biblijny Mojżesz był wychowywany jako syn egipskiej księżniczki (być może dlatego, że był nią );
- Mojżesz biegle władał językiem egipskim, ale mowa po hebrajsku stanowiła dla niego problem , nawet przez długi czas jako przywódca Żydów;
Ale należy pamiętać że istnieją również duże różnice między wczesnym judaizmem a tradycyjnym kultem egipskim, który zaprzeczał religii Echnatona:
- Zwierzęta, które były tradycyjnie czczone w Egipcie (nie przez Echnatona) są uważane za „brudne” w judaizmie;
- Żydom nie wolno golić głowy, co było powszechną praktyką w Egipcie;
Twierdzenia w dużym uproszczeniu w tym temacie Freuda wyglądają mniej więcej tak: Zwolennicy religii Echnatona są prześladowani po śmierci Echnatona. Syn córki Echnatona, zwany dalej „Synem” lub „Mojżeszem”, postanowił uciec z Egiptu. Jako naturalny przywódca postanawia nie uciekać sam, ale stworzyć nowy naród, zostać jego przywódcą i zainstalować wraz z nim religię Atona. Żydzi zniewoleni w Delcie wydawali się dobrym wyborem. Przekonuje Aarona, syna jego mamki, do rozpowszechnienia historii, że Mojżesz był w rzeczywistości Żydem i do działania jako rzecznik Mojżesza (i być może tłumacz języka hebrajsko-egipskiego). Zatem pytanie: czy istnieją jakieś historyczne dowody na poparcie lub zaprzeczenie takiemu twierdzeniu? Czy istnieją jakieś sprzeczności między opisaną powyżej spekulowaną linią wydarzeń a niektórymi rozsądnie znanymi faktami z historii starożytnego Egiptu?

Początki Judaizmu.

Mojżesz i faraon Echnaton.

Rodzina Echnatona została ukazana bez żadnych upiększeń. Na środku widoczna jest boska tarcza Atona66777Przez całe czterdzieści lat tajemniczy mężczyzna prowadził wzdłuż nieprzyjaznych piasków Synaju, grupę wyczerpanych fizycznie wędrówką kobiet, mężczyzn i dzieci, obiecując im nowe życie w krainie wskazanej mu przez Boga. Kim tak naprawdę był i dlaczego sam nie dotarł do Ziemi Obiecanej?

Dla zrozumienia tej największej tajemnicy, warto wczytać się w tekst jednej z dwóch najważniejszych modlitw żydowskich.
"Szema Israel Adonai Elohenu Adonai Echad..." „Słuchaj, Izraelu! Wiekuisty jest naszym Bogiem, Wiekuisty jest jedyny! A będziesz miłował Wiekuistego, Boga twojego całym sercem twoim, i całą duszą twoją, i całą mocą twoją. I niechaj będą słowa te, które przekazuję ci dzisiaj na sercu twoim! I wpajaj je dzieciom twoim, i rozmawiaj o nich, przebywając w domu twoim, i idąc drogą, i kładąc się, i wstając. I przywiążesz je jako znak na rękę twoją, i niechaj będą jako przepaska między oczyma twoimi (…) – te dwa fragmenty modlitwy żydowskiej nazywanej Szemą, jednej z dwóch najważniejszych modlitw judaizmu, są przepisywane ręcznie na pergaminie i umieszczane w mezuzie, którą zawiesza się na zewnętrznej prawej framudze drzwi domu każdego pobożnego Żyda. Stanowi też swoiste wyznanie wiary każdego Hebrajczyka powtarzane przynajmniej raz dziennie razem z Amidą – modlitwą osiemnastu błogosławieństw. Pierwotnie Szema składała się z jednego wersetu z Księgi Powtórzonego Prawa. Wszystko wskazuje, że była wypowiadana podczas składania ofiary Bogu w II Świątyni Jerozolimskiej. Jednak jak wspomina święta żydowska księga Miszna, już w czasach po zburzeniu Świątyni Heroda przez XIII Legion Rzymski recytacja tej wielkiej modlitwy została rozszerzona do trzech części. Są one deklaracją wiary i odnoszą się do głównych aspektów religii żydowskiej. Wiemy na pewno, że od ponad dwóch tysięcy lat jest to najstarsza wspólna, główna modlitwa wyznawców religii mojżeszowej. Są to także ostatnie słowa, które pragnie wypowiedzieć tuż przed swoją śmiercią każdy pobożny członek narodu żydowskiego. Tym samym jest dla katolika obecność księdza przed samym aktem śmierci.
Żydowscy uczeni w piśmie i oświeceni rabini uważali, że autorem tych słów mógł być sam Mojżesz albo, że słowa Szemy zostały mu przekazane przez samego Boga. Tymczasem brzmienie tych słów wskazuje na zupełnie inne, zdumiewające pochodzenie.

Tajemnicze znalezisko.
W sierpniu 1799 r. żołnierze francuscy, naprawiając północne fortyfikacje położonego nad Nilem miasta Rosetta (Raszid), natrafili na ukryty w ziemi czarny kamień. Na głazie były wyryte trzy inskrypcje tego samego tekstu napisane w dwóch starożytnych językach: 14 linii zapisanych hieroglifami, 32 linie zapisane pismem desmotycznym i 54 linie po grecku. Dopiero 19 lat później brytyjski lekarz i naukowiec Thomas Young, zdołał rozszyfrować jedno słowo: Ptolemeusz. Dzięki temu pierwsi egiptolodzy poznali wartość fonetyczną hieroglifów. Jednak ostatecznie odczytał je w całości genialny francuski filolog Jean-François Champollion. Udało mu się także odszyfrować tablice królów na ścianach świątyni Ozyrysa w Abydos w Górnym Egipcie. Wiele lat później kolejni badacze odkryli ze zdumieniem, że na tych tablicach brakuje jakiejkolwiek wzmianki o trzech faraonach z XVIII dynastii – Echnatonie, jego synie Semenchkare i jego przyrodnim bracie Tutanchamonie.
Ci trzej ostatni władcy XVIII dynastii zaczęli budzić szczególne zainteresowanie, a to nie tylko ze względu na absencję w najważniejszym poczcie królów Egiptu, ale przede wszystkim ze względu na odkryty w połowie XIX wieku w ruinach tajemniczego miasta Tell el-Amarna, w Środkowym Egipcie, wzbudzający niepokój posąg faraona Echnatona. Badacze zachodzili w głowę, dlaczego wizerunek tego faraona tak bardzo różnił się od wszystkich innych – miał niezwykłe rysy twarzy, kobiece biodra i był pozbawiony męskich genitaliów. Niektórzy uczeni uznali, że podobnie jak w przypadku królowej Hatszepsut posąg mógł przedstawiać dziwną kobietę przebraną za mężczyznę-faraona. Coś też nie zgadzało się uczonym w identyfikacji poszczególnych władców Egiptu. Czy Amenhotep IV i Echnaton byli dwoma różnymi faraonami, czy jednym człowiekiem, który zmienił tylko tożsamość?
Czym bardziej odkrywano historię tego faraona, tym bardziej wzbudzał on fascynację. Amerykański uczony James Henry Breasted nazwał tajemniczego króla „najbardziej niezwykłym z faraonów, pierwszą indywidualnością w historii ludzkości”.
To określenie przylgnęło do faraona-heretyka aż do lat 30. XX wieku. Na ścianach grobowców, w ruinach świątyni Atona w Amarnie i na porozrzucanych po całym Egipcie resztkach pałacu Echnatona ożyły obrazy zaklęte w tajemnicze hieroglify. Dwuwymiarowe święte znaki przemówiły, odsłaniając tylko fragment tajemniczej przeszłości. Jedno było pewne: ktoś chciał za wszelką cenę wymazać tego niezwykłego reformatora z ludzkiej pamięci.

Androgyniczny geniusz.
Zachwycony przewrotem kulturowym, jakiego dokonał Echnaton, brytyjski egiptolog Arthur Weigall nazwał Echnatona pierwszym idealistą na świecie. W jednym ze swoich artykułów napisał: „Pod imieniem Echnatona wyłania się z ciemności postać jaśniejsza niż którykolwiek faraon, a wraz z nim nadchodzi śpiew ptaków, szczebiot dzieci i zapach kwiatów”.
Geniusz, największa indywidualność w dziejach czy też idealista? Czy rzeczywiście ten tajemniczy władca zasługiwał na takie określenia? A może był po prostu fanatycznym przywódcą sekty, nadużywającym wina i różnych środków halucynogennych maniakiem religijnym, który wraz ze swoją rodziną żył w urojonym świecie pastoralnej utopii?
Rewolucyjny król, który porzucił politeizm przodków, wzbudzał ogromne zainteresowanie i zachwyt dekadenckich intelektualistów przełomu XIX i XX stulecia, którym podobało się, że jego wizerunki łamały egipskie kanony piękna, ukazując specyficzną „inność” urody tego mężczyzny. Dwa z czterech ozyriaków faraona, które były ustawione u wejścia do świątyni Atona w Karnaku, przedstawiają człowieka o męskiej twarzy, ale bez genitaliów. Zdumiewający jest szczególnie fakt, że jeden z tych posągów nie posiada spódniczki, którą egipscy mężczyźni zasłaniali swoje przyrodzenie. Czy też po prostu posągu nie ukończono? Czy król w ten dziwny sposób demonstrował swoją androgyniczność?
Dopiero w 1968 r. sprawę tę postanowił wytłumaczyć szkocki egiptolog Cyril Aldred, który dowodził, że Echnaton cierpiał na zespół Babińskiego-Fröhlicha, charakteryzujący się otyłością biodrową i niedorozwojem genitaliów spowodowany guzem mózgu w okolicy podwzgórzowo-przysadkowej. Aldred podkreślał, że Echanton miał wyraźnie kobiece rozłożenie tłuszczu w okolicach biustu, brzucha, łona, ud i pośladków. Pominął przy tym fakt, że jednym z charakterystycznych objawów zespołu opisanego przez Józefa Babińskiego i Alfreda Fröhlicha jest opóźnienie umysłowe i zahamowanie wzrostu.
Tymczasem przedstawiony na ozyriakach faraon-heretyk zdawał się być człowiekiem nie tyle wysokim, ale jak na swoje czasy olbrzymim. Jego poezja dowodzi, że był wielkim myślicielem. Wszystko wskazywało więc bardziej na chorobę opisaną w 1896 r. przez paryskiego pediatrę, doktora Antoine’a Bernarda-Jeana Marfana. Charakteryzuje się ona szeregiem wad rozwojowych i chorobowych. Chorzy odróżniają się wysokim wzrostem (do 191 cm u mężczyzn), pająkowatością palców, słabym wykształceniem policzków powodującym nienaturalne wydłużenie twarzy, wykształceniem małej żuchwy i wyjątkowo silnym skupieniem zębów, powodującym konieczność ich usunięcia. Do drugiej połowy XX wieku średni czas przeżycia osób chorych na zespół Marfana wynosił zaledwie 30 lat. Czy to oznacza, że Echnaton nie mógł żyć dłużej? Oczywiście, że mógł. Przecież wśród znanych osób cierpiących na tę straszną chorobę był prezydent USA Abraham Lincoln, który zginął w zamachu w wieku 56 lat, żyjący 58 lat włoski skrzypek Niccolò Paganini czy rosyjski kompozytor Siergiej Rachmaninow, który zmarł w wieku 70 lat.
Nie wiemy, ile dokładnie mógł żyć Echnaton. Daty jego urodzin i śmierci są szacunkowe i opierają się raczej na datach związanych z życiem jego ojca Amenhotepa III i wstąpieniem na tron następcy, czyli syna o imieniu Semenchkare. Ale o długości panowania Amenhotepa III też niewiele wiemy. Niektórzy egiptolodzy uważają, że zmarł w 1351 r. p.n.e., kiedy inni podają daty: 1349, 1367 lub 1377 r. p.n.e. Można się jedynie domyślać, że rządy Echnatona zakończyły się gwałtownie między 1358 a 1334 r. przed Chrystusem. Tylko że te 24 lata to naprawdę szmat czasu, aby dowieść prawdziwości tezy, którą w 1934 r. przedstawił nie kto inny, ale sam Zygmunt Freud, słynny austriacki neurolog i twórca psychoanalizy.

Kontrowersyjna teoria Freuda
W tym miejscu znowu musimy wrócić do najważniejszej żydowskiej modlitwy. Stanowi ona niezwykle ważną poszlakę w tej historii. W 1937 r. Freud opublikował w niemieckim magazynie „Imago” pierwszą część eseju o twórcy religii żydowskiej pt. „Człowiek imieniem Mojżesz a religia monoteistyczna”. Artykuł ten wzbudził niepokój wśród Żydów na całym świecie. Freud dowodził, że imię Mojżesz nie ma hebrajskiego pochodzenia. Należy go szukać w egipskim źródłosłowie, szczególnie że pierwszy człon tego imienia „mos” oznaczał „dziecko”. Twórca psychoanalizy przekonywał, że Mojżesz musiał być Egipcjaninem. Historia jego urodzenia opisana w Biblii była przerobioną na styl hebrajski legendą o narodzinach starożytnego herosa. Z tą jednak różnicą, że to nie dziecko królewskie było wychowywane przez biednych ludzi, jak to bywało w dawnych mitach, ale odwrotnie – syn niewolników został wychowany w egipskiej rodzinie panującej.
W tym samym 1937 r. ukazał się kolejny artykuł Freuda, tym razem pod tytułem „Gdyby Mojżesz był Egipcjaninem”. Autor dowodził, że judaistyczne credo: „Szema Israel Adonai Elohenu Adonai Echad” jest kluczem do wytłumaczenia zagadki pochodzenia Mojżesza. Hebrajska litera „d” jest bowiem transkrypcją egipskiej litery „t”. Podobnie było z literą „e”, fonetycznie przerobioną z „o”. Jak zatem miałyby brzmieć słowa najważniejszej modlitwy wszystkich Żydów na całym świecie? „Słuchaj, o Izraelu, twój Aton jest jedynym Bogiem”.
Artykuł austriackiego neurologa wywołał wielkie oburzenie wśród Żydów na całym świecie. Co ten Freud wypisuje? – pytali oburzeni przedstawiciele środowisk żydowskich – Teraz, kiedy nasz naród jest dotknięty takimi prześladowaniami ze strony nazistów, on dowodzi, że nasza najświętsza religia, fundament naszego narodu, jest skradzioną z Egiptu odmianą herezji Echnatona?
Zaledwie trzy miesiące po ukazaniu się artykułu Niemcy dokonali aneksji Austrii. Freud zdążył wyjechać do Londynu. Był jednak chory na raka i wiedział, że zbliża się koniec życia. Przywołany wyżej artykuł miał być ukoronowaniem długich poszukiwań tożsamości Mojżesza.
Freud przedstawiał koncepcję, która była już całkowicie nie do przyjęcia dla jego żydowskich przyjaciół. Uważał, że Mojżesz wcale nie zmarł w ziemi Midian po 40-letniej wędrówce, jak informowała Księga Powtórzonego Prawa, ale został zamordowany przez swoich współwyznawców, którzy uważali, że jego monoteistyczny światopogląd jest dla nich za zbyt surowy.
Mieszkający w USA żydowski teolog prof. Abraham S. Yehuda błagał swojego austriackiego kolegę, by nie publikował w tak strasznym czasie swojej dyskusyjnej książki, która będzie jedynie pożywką dla antysemityzmu Hitlera. Freud odrzucił te zarzuty i wydał zgodę na publikację książki, która ukazała się w sprzedaży w marcu 1939 r. Nie mógł sobie pozwolić na zwłokę. Śmierć zbliżała się coraz szybszymi krokami.

Niezwykła kariera patriarchy Józefa.
Ale czy Freud utożsamiał samego Echnatona z Mojżeszem? Wbrew często spotykanym opiniom należy podkreślić, że wielki uczony nigdy takiego poglądu nie wyraził. W swojej ostatniej książce kojarzył Mojżesza z jednym z wysokich urzędników Echnatona i fanatycznych wyznawców kultu Atona, ministrem Totmesem, którego imię miało być przerobione przez hebrajskich niewolników na Mose, a później zmienione fonetycznie na Mosze. Ów najwierniejszy Echnatonowi sługa, widząc zdradę swych egipskich współwyznawców, zebrał mieszkające w Egipcie plemię Hebrajczyków i wyruszył z nim na wschód do ziemi, którą być może jego władca otrzymał w darze od królów Asyrii.
Zygmunt Freud zmarł 23 września 1939 r w Londynie. Odszedł w wieku 83 lat, szczęśliwie nie doczekawszy największej kaźni swojego narodu w jego ponad 30-wiekowej historii. Nikt nie ośmielił się stanąć w obronie jego kontrowersyjnej teorii. Tym bardziej że jej przeciwnicy nie zostawili na twórcy psychoanalizy suchej nitki. Echnaton, który na początku XX w. był uznawany za największą indywidualność w historii, stał się teraz (z powodu książki Freuda) obiektem brutalnych ataków. Pochodzący z Rosji amerykańsko-żydowski pisarz Immanuel Velikovsky próbował zdyskredytować tezy Freuda, dowodząc nawet, że wyjście Żydów z Egiptu wcale nie nastąpiło po śmierci Echnatona, ale na początku panowania XVIII dynastii, za czasów faraona Ahmosisa albo jego syna Amenhotepa I, prawie dwieście lat przed wprowadzeniem kultu Atona. Velikovsky posunął się jednak trochę za daleko, twierdząc, że Echanton był w rzeczywistości królem Edypem, który poślubił własną matkę, królową Teje.
Velikovsky nie uwzględnił sprawy, która jest tak naprawdę kluczem do rozszyfrowania zagadki tożsamości Mojżesza.
W 1905 r. w Dolinie Królów odnaleziono mały grobowiec. W sarkofagu złożona była mumia Jui, ministra Totmesa IV i Amenhotepa III. Nie był to jeden ze „zwykłych” urzędników królewskich, ale postać ze wszech miar niezwykła. Egipski badacz Ahmed Osman wysunął niezwykle ciekawą tezę, którą przedstawił w swojej książce pt. „Mojżesz i Echnaton”. Dowodzi w niej, że minister Juia to był nie kto inny jak biblijny patriarcha Józef, syn Jakuba i Racheli, który został sprzedany przez zawistnych braci w niewolę Egipcjanom. Dr hab. Alfred Tschirschnitz uważa, że wydarzenie to miało miejsce w 1660 r. p.n.e. za panowania Senusereta III z XII dynastii.
Ahmed Osman uważa jednak, że Juia, który był ministrem dwóch faraonów z XVIII dynastii, to właśnie ów biblijny Józef. Dzięki wytłumaczeniu snu faraona i zręcznemu zarządzaniu jego majątkiem Józef awansował do rangi wezyra króla. W rzeczywistości stał się kimś znacznie ważniejszym, zięciem monarchy oraz de facto jedynowładcą górnego i dolnego królestwa. Najważniejsze jest jednak, że Juia został pochowany jak król w miejscu, gdzie chowano władców, czyli w Dolinie Królów. Na jego grobowcu i na królewskiej statuetce grobowej znaleziono napis: „święty ojciec Pana Obydwu Światów”. A więc był także ojcem faraona. Wezyr pochodzenia hebrajskiego, zięć faraona i jednocześnie ojciec przyszłego faraona. To znalezisko potwierdza słowa Józefa skierowane do braci, które zostały zapisane w Księdze Rodzaju: „Zatem nie wyście mnie tu posłali, lecz Bóg, który uczynił mnie doradcą (a może nawet ojcem) faraona, panem całego jego domu i władcą całego Egiptu”.
Czemu biblijny autor miałby zmyślić tak znaczący awans Józefa? Synem Józefa, nazywanego Juią, był pisarz królewski Aj. Po śmierci Echnatona i jego dwóch synów to on zostanie faraonem. Aj był prawdopodobnie ojcem pięknej Nefretete, ukochanej żony Echnatona.
Pozostaje nam brak odpowiedzi na pytanie podstawowe: czy Echnaton i Mojżesz to może być ta sama osoba? Czy faraon uznany przez kastę kapłanów egipskich za kacerza odszedł ze swoimi wyznawcami w poszukiwaniu jakieś przyjaznej im krainy, którą może otrzymał w prezencie i dlatego nazywał Ziemią Obiecaną?
Teoria, zawarta w powyższym tekście, ma oczywiście charakter poszlakowy, choć wydaje się bardzo logiczna. Tworzy bardzo ciekawą koncepcję, z której wynika, że istniał biblijny patriarcha Józef, którego Egipcjanie nazywali Jui. Dzięki swojej niezwykłej inteligencji i wrodzonym zdolnościom organizatorskim skupił władzę w swoich rękach i zapewnił ważną pozycję dworską swojemu synowi o imieniu Aj. Faraon Amenhotep IV był pod tak wielkim wrażeniem kultu jednego boga prezentowanego przez Jujego, że postanowił przywrócić kult nieco zapomnianego staroegipskiego stwórcy wszechświata symbolizowanego przez tarczę słoneczną. Odrzucając wielobóstwo, Amenhotep IV zmienił imię na Echnaton, rozgonił kler, przeniósł stolicę do nowego centrum duchowego Egiptu, jakim stała się Amarna, i tam zbudował świątynię Atona – pierwowzory późniejszych świątyń Salomona i Heroda. Archeolodzy odkryli w latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku, że świątynia Atona w Amarnie została wzniesiona rękoma dzieci, przypuszczalnie dlatego, że faraon uznawał je za istoty nieskalane złymi czynami.
Rewolucja monoteistyczna Echnatona w Amarnie kończy się nagle. Po rzekomym pogrzebie króla na tron Egiptu wstępują po kolei jego dwaj synowie, a po nich teść Echnatona, ojciec Nefretete i naczelny pisarz o imieniu Aj.
W myśl tej koncepcji w żyłach królowej Nefretete płynęła krew hebrajska. Wyobraźmy sobie, że ekscentryczny Echnaton wcale nie umiera, tylko rusza ze swoimi współwyznawcami na wschód w kierunku ziemi, którą mu niegdyś obiecano. Być może to jest powód, dlaczego nagle w całym kraju są niszczone wszelkie zapiski o jego istnieniu. Rygor, jaki przywódca sekty zarządza w czasie długiej tułaczki, doprowadza wreszcie do buntu. Opisane w Biblii ostatnie zmagania Mojżesza z Aniołem Śmierci przypominają walkę z zabójcą, który przyszedł odebrać przywódcy wspólnoty życie.

Dowód genetyczny.
Wszystkie te przypuszczenia wydają się mieć charakter dowodów niepełnych. Jest jednak jeden element tej układanki, który wydaje się wzmacniać przedstawioną teorię. Ze względu na wielowiekową niechęć do asymilacji z innymi narodami dzisiejsi Żydzi powinni być jednorodni genetycznie. Wśród nich są jednak ludzie niemal całkowicie odmienni genetycznie. To frakcja kapłańska – potomkowie Aarona, pierwszego arcykapłana i brata Mojżesza. Tylko przedstawiciele tego rodu mieli prawo wykonywać czynności liturgiczne w Świątyni. Byli więc – stosując porównanie orwellowskie – „równiejszymi wśród równych”. W 1997 r. prestiżowy magazyn „Nature” opublikował artykuł „Chromosomy Y u kapłanów żydowskich” (ang. „Y Chromosomes of Jewish Priests”).
Naukowcy z trzech uczelni: University of Toronto, London University i Technion-Israel Instutute of Technology przebadali materiał genetyczny pobrany wyłącznie od mężczyzn żydowskich z rodu kapłańskiego, u których istniało największe prawdopodobieństwo, że zachowali czystość linii genetycznej przez stulecia, aż do dzisiaj. Chromosom Y jest bowiem przekazywany w linii męskiej. Co ważne, nie ulega on rekombinacji. Okazało się, że niezależnie od tego, w której diasporze żydowskiej zostały przeprowadzone badania (Afryka, Ameryka Płn., Europa i Azja), zawsze „istniała przewaga częstości występowania hapolitu YAP-DYS19B w obu populacjach Żydów sefardyjskich i aszkenazyjskich, co wskazuje, że jest to wyjściowy hapolit modalny żydowskiego rodu kapłańskiego”. Tłumacząc to na język bardziej przystępny: mamy dowód, że ród kapłański pochodzący od rodziny Aarona i Mojżesza ma pochodzenie egipskie. Obecność chromosomu YAP wskazuje bowiem na jednorazową mutację genetyczną, która zaszła w jakimś punkcie na mapie czasu między 29 000 – 340 000 lat temu. Oznacza to, że rodzina Aarona, a więc i na pewno jego brata Mojżesza, miała chromosom YAP przekazywany z pokolenia na pokolenie tysiące lat przed wydarzeniami biblijnymi.

Konkludując - Mojżesz był zatem Egipcjaninem. Miał władzę nad swoimi współwyznawcami, ponieważ posiadał dar rozmowy z samym Bogiem, który ukazywał mu się jako gorejący krzak, ognista chmura nad namiotem przymierza, światło, ogień, tarcza ognia, cała tarcza słoneczna z otulającymi go promieniami. To tak samo, jak doświadczył tego faraon Echnaton.

Ciekawostki o judaizmie które warto znać.

Judaizm jest jedną z trzech głównych religii abrahamowych. Judaizm jest też najstarszą religią monoteistyczną na świecie - jego początki sięgają 2000 lat przed naszą erą. Opiera się on na wierze w jedynego Boga, stanowi zespół wierzeń, wartości etycznych i postaw, wynikających z obyczajów i tradycji narodu żydowskiego. Żydzi uważają judaizm za wyraz przymierza, które Bóg zawarł z nimi jako narodem przez siebie wybranym na świadka. W religii tej swoje korzenie ma chrześcijaństwo i islam.
Poniżej opisujemy trzydzieści dwie ciekawostki na temat judaizmu które warto poznać.

1. Istnieje kilka współczesnych odmian judaizmu, do których należą:
- Chasydyzm - dziś najsilniej występuje w Stanach Zjednoczonych i Izraelu. Według Chasydów najważniejsze w religii jest wypełnianie rytuałów, pobożność oraz radość służenia Bogu. Ich charyzmatycznym przywódcą jest cadyk;
- Judaizm ultraortodoksyjny (haredim) - nastawiony negatywnie do wszystkich zmian i postępu kulturalnego, a jego członkowie wyznają zasadę "Wszystko co nowe jest przez Torę zakazane";
- Ortodoksja nowoczesna (neoortodoksja) - ten rodzaj judaizmu zmierza do pogodzenia judaizmu ortodoksyjnego ze współczesną kulturą, nauką i społeczeństwem;
- Judaizm reformowany (postępowy) - uznaje tradycję za historyczną i podlegającą reformom. Odrzuca mesjanizm narodu żydowskiego, a jego wyznawcy uznają jedynie żydowskie wyznanie za narodowość. Najliczniejsze grupy judaizmu reformowanego występują na terenie USA i Wielkiej Brytanii, najmniej licznie występuje w Izraelu;
- Judaizm konserwatywny - łączy w sobie pośrednio elementy judaizmu ortodoksyjnego i reformowanego, opowiadając się za utrzymaniem języka hebrajskiego w liturgii, przestrzeganiem szabatu oraz koszernego menu;
- Falasza - reprezentują ten odłam potomkowie zjudaizowanych osadników pochodzenia etiopskiego. Wyznają zasady judaizmu bez języka hebrajskiego w liturgii (stosują etiopski język gyyz);
- Judaizm karaimski - odrzuca Talmud, a Mojżesz uznawany jest za największego proroka;
- Judaizm mesjanistyczny (judeochrześcijaństwo) - łączy stosowanie prawa żydowskiego z chrześcijańskim;
- Judaizm liberalny - odmiana judaizmu reformowanego;
- Judaizm humanistyczny - teistyczna forma judaizmu;

2. Judaizm jest religią monoteistyczną, której podstawą jest wiara w jedynego Boga, stwórcy świata i jego opiekuna. Bóg ten zawarł wieczne przymierze z ludem Izraela, któremu obiecał ochronę i pomoc w zamian za przestrzeganie ustanowionych przez niego praw.

3. Jest pierwszą religią abrahamową. Religie abrahamowe (abrahamiczne) są religiami, których korzeniami są starożytne przekazy żydowskiej świętej księgi Tory o Abrahamie - patriarsze biblijnym.

4. Judaizm jest religią narodową (etniczną) Żydów. Religia etniczna jest systemem wierzeń wyznawanych przez konkretną grupę etniczną, wykształconych w jej obrębie i ściśle związanych z jej tradycją , kulturą i specyfiką zamieszkiwanego terenu.

5.Judaizm wykształcił się z judaizmu biblijnego (jahwizmu), który kształtował się od II wieku p.n.e. do roku 70 n.e., w którym została zburzona świątynia jerozolimska. Przeszedł wówczas głęboką reorientację, która obecnie jest religię narodową Żydów.

6. Wywodzi się on z wierzeń Hebrajczyków, którzy prawdopodobnie wchodzili w skład koczowniczych plemion Habiru przybyłych do Syropalestyny (zbiorcza nazwa ziem wchodzących w skład dzisiejszego Izraela, Palestyny, Jordanii, Syrii i Libanu) zza Eufratu. Hebrajczycy, uznając Abrahama za swego przodka, przechowywali tradycję o jego wędrówce z mezopotamskiego Uhr do Kanaanu i przymierzu zawartym przez niego z Bogiem, który obiecał mu liczne potomstwo i władanie krajem Kanaanu. Symbolem tego przymierza stało się obrzezanie.

7. Przechowywanie tradycji dotyczyło także potomków Abrahama. Syna Izaaka, wnuka Jakuba (zwanego też Izraelem) i dwunastu prawnuków (Rubena, Symeona, Lewiego, Judy, Issachara, Zabulona, Gada, Dana, Naftalego, Asera, Józefa i Beniamina), od których miało pochodzić 12 plemion izraelskich.

8. Tradycja Hebrajczyków mówi również o niewoli potomków Izraela w Egipcie, o nowym przymierzu Jahwe z Mojżeszem, o plagach, które Bóg zesłał na Egipt i o ucieczce z Egiptu dzięki wsparciu Boga. Przekaz mówi też o wędrówce przez pustynię, ustanowieniu kapłaństwa (spośród synów Lewiego - lewitów), oraz o zdobywaniu Ziemi Obiecanej pod wodzą Jozuego. Mówi także o utworzeniu zjednoczonej monarchii izraelskiej.

4. Zjednoczone królestwo Izraela powstało około 1030 p.n.e., a jego pierwszym królem został Saul. Za panowania drugiego króla, Dawida, Izraelici zdobyli Jerozolimę, ustanawiając ją swą państwową i religijną stolicą.

9. Historycznie judaizm dzieli się na judaizm biblijny i judaizm rabiniczny (talmudyczny). Judaizm biblijny rozwinął się od około X w. p.n.e., gdy Salomon wzniósł Świątynię Jerozolimską, a w niej umieszczono Arkę Przymierza. Ważną rolę w utrwalaniu judaizmu odegrali prorocy nawołujący Izraelitów do dochowania wierności przymierzu zawartemu z Bogiem. Dzięki prorokom i strzegącym tradycji kapłanom, zniszczenie Świątyni przez Babilończyków i niewola babilońska nie spowodowały upadku judaizmu, ale jego przekształcenie się w religię, praktykowaną niezależnie od terytorium, na którym żyli jej wyznawcy.

10. Po wyzwoleniu się z niewoli została zbudowana Druga Świątynia, a judaizm, jako religia oparta na Prawie, stał się podstawą życia kraju. Jego wyznawcy wypełniali religijne obowiązki, jak np. obrzezanie, odpoczynek siódmego dnia tygodnia, czyli szabat, przestrzeganie rygorów pokarmowych i czystości rytualnej. Istniała w nich także nadzieja na odtworzenie królestwa Izraela.

11. W okresie od IV do II w. p.n.e. w judaizmie współistniało kilka ugrupowań różniących się m.in stosunkiem do dominacji politycznej Rzymu, do autorytetu i do praw przekazywanych przez tradycję ustną. Ugrupowania te to: Machabeusze, a później m.in. saduceusze, faryzeusze, esseńczycy, zeloci. Dokonała się również ostateczna kodyfikacja dwóch pierwszych części Biblii hebrajskiej - Tory oraz ksiąg historycznych i prorockich (Izajasza, Jeremiasza, Ezechiela i in). Oprócz Tory pisanej istniała też jej interpretacja i rozwinięcie zwane Torą ustną - według tradycji judaizmu obie Tory stanowią jedność i wywodzą się od Mojżesza. Kodyfikacja tradycji ustnej nastąpiła przez spisanie Miszny (najstarsza część Talmudu).

12. Zburzenie przez Rzymian w 70 roku Drugiej Świątyni zapoczątkowało okres judaizmu rabinicznego, którego istotnymi cechami są dyscyplina i rytuał w życiu codziennym, synagoga jako ośrodek kultu, modlitwy w miejsce ofiar. Zburzenie Świątyni spowodowało rozproszenie Żydów (diaspora żydowska - galut). Rabini (pojawili się w miejsce kapłanów, dawnych "uczonych w Piśmie"), znawcy i nauczyciele Tory ustalili kanon Biblii hebrajskiej i zasady funkcjonowania judaizmu bez Świątyni.

13. Judaizm rabiniczny, zwany również talmudycznym nazwę swoja przyjął od Talmudu, czyli zbioru nauk rabinów, zarówno w formie komentarza do Miszny, jak i komentarza do Biblii, spisanego w V-VII w. Judaizm w formie talmudycznej został przyjęty za obowiązujący właściwie przez wszystkich Żydów (Talmudu nie uznali Karaimi). Judaizm rabiniczny stał się podstawą wszystkich późniejszych kierunków w judaizmie.

14. W średniowieczu judaizm rozwijała się w dwóch głównych nurtach: sefardyjskim i aszkenazyjskim. Nurt sefardyjski rozwijał się w środowiskach żydowskich basenu Morza Śródziemnego, które podlegały wpływom cywilizacji arabsko- muzułmańskiej, z centrum w muzułmańskiej Hiszpanii. Nurt aszkenazyjski rozwijał się w środowiskach żydowskich podlegających wpływom cywilizacji łacińsko-chrześcijańskiej, które istniały głównie na terenie Francji i Niemiec, a od XVI w. przesunęły się głównie na tereny Polski, gdzie powstały największe skupiska Żydów.

15. Dzieje judaizmu wiążą się zarówno z próbami jego racjonalistycznego wyjaśnienia, a jednocześnie mistycznymi spekulacjami dotyczącymi Tajemnic Stworzenia. Racjonalistyczne podejście do zagadnienia reprezentuje "Podręcznik błądzących" Mojżesza ben Majmona - synteza myśli żydowskiej i filozofii Arystotelesa. Podstawowym dziełem mistycznym judaizmu jest Sefer Jecira - starożytny żydowski traktat dotyczący stworzenia świata, stanowiący inspirację dla mistyków żydowskich.

16. Najbardziej znaną szkołą mistycyzmu żydowskiego stała się Kabała (duchowa mistyczno-filozoficzna szkoła judaizmu), ze swoją księgą Zohar (mistyczny komentarz do Tory, Pieśni nad Pieśniami i Księgi Rut) - dzieło powstałe w XIII w. w Hiszpanii. Wśród mistyków żydowskich należy wymienić Izaaka Lurię żyjącego w XVI w., oraz twórcę chasydyzmu Baal Szem Towa w wieku XVIII. Nadzieje mesjańskie znalazły odzwierciedlenie w ruchach sabataistów i frankistów, pochodzących od nazwisk "mesjaszy" Sabbataja Cwi oraz Jakuba Franka ( o nim Olga Tokarczuk napisała "Księgi Jakubowe"). "Mesjasze" ci dokonali jednak konwersji religijnej, pierwszy na islam, drugi na chrześcijaństwo.

17. Judaizm jest religią tylko jednego narodu -Żydów, ale w przeszłości istniały nieżydowskie narody i grupy etniczne, które wyznawały tę wiarę. Byli to mieszkańcy różnych podbitych, bądź przesiedlonych przez Asyrię (starożytne państwo semickie) krajów Bliskiego Wschodu, m.in. Babilonii. Nieżydowscy osiedleńcy przyjmowali judaizm, a po przemieszaniu się z pozostałymi na tych terenach Żydami dali początek nowej grupie etnicznej - Samarytanom.

18. Wśród judaistycznych narodów posiadających własne państwo byli tureckojęzyczni Chazarowie wyznający judaizm rabiniczny. Spośród innych nieżydowskich narodów wyznających judaizm można wymienić Arabów, którzy aż do wystąpienia Mahometa wyznawali rodzime kulty, chrześcijaństwo, a także judaizm. Wyznawczynią judaizmu była pierwotnie pierwsza żona Mahometa - Chadidża. Judaizm rozpowszechniony był także w Etiopii. Inną grupą wyznawców judaizmu jest część zamieszkujących Kaukaz irańskojęzycznych Tatów, określanych mianem Żydów górskich.

19. Prawo żydowskie - halacha - ("droga, zachowanie") stanowi autentyczną i autorytatywną wykładnię Prawa Mojżeszowego (Tory), ukazując jak stosować Prawo do konkretnych sytuacji życiowych. Prawo żydowskie reguluje życie wyznawców tej religii w sposób bardzo szczegółowy. Jego podstawą jest Tora, zinterpretowana w części halachicznej Talmudu. Halacha dotyczy przepisów kultowo-liturgicznych, pokarmowych (koszerność) i różnych aspektów życia codziennego, obowiązujących Żydów ortodoksyjnych. Tradycyjnie mówi się o 613 przykazaniach (micwot), na które składa się 248 nakazów i 365 zakazów.

20. Istnieje kilka najważniejszych żydowskich świąt obchodzonych w określonych momentach cyklu rocznego, stanowiących podstawę rytuału i określających znaczenie dni świątecznych. Należą do nich:
- Rosz ha-Szana - Nowy Rok;
- Jom Kipur - Dzień Pojednania;
- Sukkot - Święto Szałasów;
- Chanuka - Święto Odnowienia;
- Purim - Święto Losów;
- Pesach - Święto Wiosny lub Przaśników, Macy, Wolności;
- Szawuot - Pięćdziesiątnica - Święto Pierwszych Owoców;

21. Jedną z najważniejszych modlitw w judaizmie jest Kadisz. Jest ona składnikiem wszelkich żydowskich modłów zbiorowych. Jest formułą liturgiczną w języku aramejskim, wysławiającą Imię Boże, wyrażającą poddanie się jego woli oraz wzywającą do rychłego nadejścia królestwa Bożego. Kadisz często mylnie nazywany jest modlitwą za zmarłych.

22. Podstawowym symbolem religii judaistycznej jest Gwiazda Dawida (Magen David), zwana także Tarczą Dawida. Jest to sześciopromienna gwiazda (heksagram) złożona z dwóch nachodzących na siebie trójkątów równoramiennych (najczęściej równobocznych) obróconych względem siebie. Wierzchołki Gwiazdy Dawida w przypadku trójkątów równobocznych leżą na okręgu w punktach odpowiadających parzystym godzinom na tarczy zegara. W żydowskich naukach ezoterycznych znana jest pod tradycyjną nazwą pieczęci Salomona.

23. Drugim symbolem judaizmu jest menora - siedmioramienny świecznik. Jest to jeden z najstarszych i najbardziej rozpowszechnionych symboli używanych w żydowskiej sztuce kultowej. Jest traktowana jako symbol judaizmu, a jej wizerunek został wykorzystany w herbie państwa Izrael. W tradycji judaistycznej menora była świętym, złotym, siedmioramiennym świecznikiem ustawionym w Pierwszym Przybytku (Przybytek Mojżeszowy, przenośna świątynia starożytnych Izraelitów), a także używanym później w Świątyni Jerozolimskiej.

24. Charakterystycznym, rozpoznawalnym symbolem wiary żydowskiej jest jarmułka - popularne nakrycie głowy. Noszenie jarmułki nie jest wymogiem Prawa (Tory), nie wywodzi się z Biblii, ani z Talmudu, jest zwyczajem, którego początków należy doszukiwać się w kulturze Bliskiego Wschodu, gdzie nakryta głowa jest oznaką szacunku. Noszenie jarmułki wymagane jest bezwzględnie podczas modlitwy i studiowania Tory;

25. W ortodoksyjnych rodzinach żydowskich fragmenty Tory są umieszczane w mezuzach, wieszanych na zewnętrznych framugach. Są to małe pojemniczki, w których mieszczą się zwoje tekstu;

26. Każdy chłopiec zostaje poddany obrzezaniu ósmego dnia po urodzeniu. Zabieg ten polega na usunięciu napletka oraz nadaniu imienia, a jego tradycja wywodzi się z Biblii;

27. W rodzinach żydowskich dziewczynki dwunastoletnie oraz trzynastoletni chłopcy są już uważani za dorosłych.
Wejście w okres dorosłości celebruje się bar micwą w przypadku chłopców oraz bat micwą w przypadku dziewczynek.
Muszą oni wtedy wyrecytować odpowiedni fragment Tory w synagodze;

28. Prawo żydowskie ogranicza kontakt między płciami. Kobiety nie mogą towarzyszyć mężczyznom podczas rozmów,
a mężczyźni nie powinni zwracać uwagi na ich urodę czy też wsłuchiwać się w ich rozmowy i nie słuchać kobiecych śpiewów.
Jest to tolerowane tylko w małżeństwie między mężem, żoną i ich dziećmi;

29. Żydzi mogą jeść tylko koszerne jedzenie, co oznacza jedzenie właściwe według prawa. Z mięs można jeść tylko to, które pochodzi od zwierząt mających racicę i przeżuwających. Nie wolno mieszać mleka z mięsem, a nawet używać do nich tych samych naczyń. Nie wolno również jeść owoców z drzew, które mają mniej niż trzy lata;

30. Niekoszerna jest również krew zwierzęca i ludzka, dlatego bydło poddawane jest ubojowi rytualnemu, dzięki któremu większość krwi zostaje usunięta. W związku z tym nie mogą być również prawdą legendy o mordowaniu dzieci, których krew miała być przeznaczona na macę;

31. Żydzi przez wieki żyli w diasporze, czyli w rozproszeniu. Największe diaspory przez drugą wojną światową znajdowały się w Nowym Jorku i w Warszawie. Holokaust zakończył się śmiercią 3 milionów Żydów polskich i ucieczką wielu z tych, którzy przeżyli. W 1948 roku Izrael proklamował niepodległość, a już kilka godzin później został zaatakowany przez państwa ościenne. Ślady obecności Żydów w Polsce można dziś odnaleźć nie tylko w miastach i miasteczkach, ale również w języku i kulinariach;

32. Kobiety żydowskie po ślubie całkowicie golą głowy i noszą peruki, ponadto nie przebywają wspólnie z mężczyznami podczas jakichkolwiek zgromadzeń czy nawet małych uroczystości rodzinnych;